نوێندەران و پێشەنگان ئاگاداری لە پێشنیارەکانی (بلقانەکردنی) عێراق دەکەن؛ حکومەت بەردەوام دەبێت لە حەسڕی سلاح

عێراقییەکان بە شێوەیەکی قاطع ڕێنەدەن بە هەر پڕۆژە یان پێشنیارێک کە دەردەخات بە تەقەسیمکردنی وڵات یان ئەوەی ناونراو بە “بلقانەکردنی عێراق”، و دەڵێن کە یەکگرتوویی خاک و سەرۆکی نەتەوەییی دەست نادات بۆ بازرگانی. ئەمە روون دەکات لەکاتی کە حکومەت بەردەوامە لە جێبەجێکردنی رێڕەوێکی حەسڕی سلاح لە دەستی دۆلەتی عێراق، بە پێی ئاساسنامە و یاسا و بە هیوای نەتەوەیی کە دەگات بەر ئەو کە بەرێزکردنی ڕێکخستنی بڕیارەکانی ئاسایشی وڵات تەنها کارەکی ناوەکی عێراقە.

لە ئەم بارەیەدا، ئەندامی مەجڵی نواب ئەبو تراب التمیمی پەیڤی کرد کە بەشەکردنی عێراق شتێک نییە کە بتوانرێت ڕاستەوخۆ ڕوونابێت، و بەتوندی دەڵێت کە عێراقییەکان و حکومەتن کە بڕیار دەدەن سەبارەت بە ڕێکخستنی سلاح و حەسڕکردنی لە دەستی دۆلەتی وڵات.

التمیمی لە پەیامیەکدا وتی: "گفتوگۆ لەبارەی بەشەکردنی عێراق کە وەکوتووە لەلایەن وەزیرە دەرەوەییەکانی ئەمەریکا، ناچالاکە و ناتوانرێت ڕێگای ڕێکخستنی سلاح بۆ عێراق لە هەر وڵاتێکەوە بکرێتەوە"، و ڕووخسانی کرد کە "سەرۋەری لەسەر عێراق نییە لەدەستی ئەمەریکا یان وڵاتانی هەوارەوە، و عێراق وڵاتی دیموکراتییە کە ڕێڕەوەکەی بە هەڵبژاردن و ڕێکخراوەکانى ئاساسنامەیی دەستیپێدەکات".

هەروەها ووتی سەرۆکی حکومەت، عەلی فالح الزیدی، باش کاردەکات و بەرنامەکەی جێبەجێ دەکات، هەروەها هەبوونی فشارە ناوخۆیی و دەرەوەیی هەیە، و هەنگاوەکانی بەسەر دەچن بۆ دروستکردنی حکومەتی هاوڵاتی و بنیاتنانی نەتەوە.

لەبارەی حەسڕی سلاح لە دەستی دۆلەتی، التمیمی ڕوونکرد کە "ئەم مەسەلە لە ناو ئەنجومەندەکەدا بەڕێوبردراوە و خشتەوەرەکانیش پەیوەندیدارنەوە لەگەڵ حکومەت و سەرۆکی حکومەت بۆ ڕێکخستنەوەی ئەم پەیڤە", و ڕوونکرد کە "ئەم ڕێکخستنە پاش ئەوە دەبێت ڕوو بدات کە ئەمەریکایەکان بە تەواوی لە عێراق داڕنەچن، و لە هەموو بوارەکاندا لەوانەیە مداخەلە نەکەن، لە ئابووری، ئاسایشی، سیاسەتی و شەوانەدا".

لەبارەی هەبوونی تورکیا لە عێراق، التمیمی ڕوونکرد کە "سەرۆکییەتی عێراق ناتوانێت وڵاتەکە بگرێتە قەید لە هەر هەبوونی دەرەوەییەکەوە", و نووسینی کرد کە "وڵات دەبێت خاوەنی بڕیار بێت لەبارەی شەڕ و ئاشتی".

خۆی پاشەکەوت کرد کە "ئێمە ئەمڕۆ هەبوونیەکی ئەمەریکی دەبینین کە لەسەر عێراق و عێراقییەکان دا پێک هاتووە، و خشتەوەرەکانی کات دەستی پێدەکەن بۆ پەیوەندی کردن", و التمیمی ڕەتکردنی ڕووداوی شەڕی نێوان حکومەت و هێزە ئەمەریکیەکان یان نێوان حکومەت و شێوەفەرەکانی مقاومت راگرت، و وتی: "مقاومت لەڕێگەی پێشەنگای ڕێگای نەچالاک دەست نەکات لەگەڵ حکومەت یان سیاسەتی، بەڵکو پشتگیرى دەکات لە حکومەت و سیستەمی سیاسەتی عێراق".

لە لایەن دیکە، ئەندامی مەجڵی نواب، ناسەر تورکی العوادی، دڵنیایی دا کە ڕێکخستنی سلاح لە پێچەوانەی ئەنجامی دۆڵەتی عێراق شتێکی تەواوی عێراقییە، و باس کرد کە ئەم پردەیە بە هێز و بێبەڕوودا لە نێوان چاودێری سەرۆکی حکومەت، عەلی فالح الزیدی، دەچێت.

العوادی وتی: "هەیەتیەکی بەرز ئاست هەیە کە لە ناوچکەکانی گفتوگۆ و گفتوگۆکانی گرنگ پەیوەندیدارن لەگەڵ هەموو لایەنی پەیوەندیدار، و پەڕگەی ڕێکخستنی سلاح بە هێز و بێکێش دەچێت بە چاودێری سەرۆکی حکومەت".

زیاد کرد کە "عێراقییەکان خاوەن ماڵن، ئەوان زیاتر زانن سەبارەت بە مەصلحتەکانیان، دەر لە هەرم دەستخواردنی دەرەوە یان هەر لایەنێکی تر".

و پێشبینیا کردەوە کە "عێراق بە یەکگرتووایی هەموو منداڵەکانی خۆی یەکگرتووە، لە زاخۆ تا فاو، و هەوڵەکانی دژەی عێراق بۆ تێکدانەوەی ئەم وڵاتەی کۆن کاریگەر نەبوون".

روونکرد کە "ڕەخنەو ژیانی خەڵکی و خوونی پاکی کە لە خاکی عێراق رەوان بوو، کافیه کە عێراق بەهۆی ئەوە بمانێت یەکگرتوو و یەکبەش", و دڵنیایی دا کە "هیچ وتەی ئەم وەزیرە یان هەر کەسێکی تر ناتوانێت بەشێک لە عێراق جیا بکات یان هێچی لە خاکی وڵات بڕبکات".

العوادی نووسیوە: "هەموو کەسەکان ڕازیبن کە هێزەکانمان لە یەکگرتووایمانە".

لە لایەن کارشناسە ئاسایشی و ستراتیژیکی، فاضل ئەبوڕەغیف، وترا کە قسەکردن سەبارەت بە “بلقانەکردنی عێراق” یان بەشەکردنی وڵات نەدروستە لە ئاساس، و روونکرد کە عێراق وڵاتێکی نەئەوەندە گونجاو بۆ بەشەکردنەوەیە.

أبو رغیف لە ڕاگەیاندنێک بۆ ڕۆژنامەی الوسطی عێراق وتی: "گفتوگۆ سەبارەت بەو شتانەی ناونراو بە (بلقانەکردنی عێراق) یان بەشەکردنی وڵات سەروو لە ئێستا دروست نییە، چونکە عێراق وڵاتێکە کە ناتوانرێت بەدەستهێنانی بەشە هاتووە".

زیاد دەکات کە "پڕۆسەی حەسڕی سلاح و بابەتی جیاکردنەوەی پەیوەندیەکانی هەیەتی سەردار گشتیی هێزەکانی شەرزایی بە جێ دەچێت تا ناوەڕاستی حوزەیران (حزیران) ساڵی داهاتوو".

وتی ناتوانێت بپێت کە عێراق بەتەمای (بلقانەکردن یان لبنانەکردن) یان هیچ شتێکی وەک ئەوە رووبەرو دەبێت، و ڕوونکرد کە "هەواڵەکانی کۆمەڵەیی و زانستیی عێراق تەواو جیاوازن لە هەواڵەکانی هەموو ناوچەیەکی تر".

دڵنیایی دا کە "عێراقییەکان یەکبەش و هاوبەش بن", و پێشبینیا کرد کە "ئەم وتارە دروستی پڕنەبوو، هەرچۆنێکیش ئەو وتەیە لەلایەن وەزیرە دەرەوەییەکەی ئەمریکا هاتە دەر".

لە لایەن کارشناسێکی ئاسایشی دیکە، مخلد حازم، روون کرد کە پەڕگەی بەشەکردنی عێراق و وڵاتانی ناوچە بە تەواوی داخراوە، و پێشەوە دەچێت بۆ بەهێزکردنی هێزە حکومەتی و ناوەڕاست.

حازم وتی: "من ووتەی بەشەکردن لە عێراق یان وڵاتانی ناوچە پاشکۆنراوە، بەتایبەت پاش شکستێکی ئەو بینینەی کە لە کاتێکی پێشوتر پێشنیار کرا، وەک پڕۆژەی 'الفوضى الخلاقة' (پڕۆژەی دروستکردنی فڕۆپەخەزی)".

زیاد کرد کە "ئەم ڕووداوە لە ئێستادا دەچێت بۆ لابردنی هێزەکانی ناوچە و بەهێزکردنی ناوەڕاست و دەستکەوتن بە سەر سەرۆکی حکومەت، نه سەر چەند لایەنێکی جیاواز", و ڕوون کرد کە "هەبوونی هێزێک کە هاوبەش بە هێزی دۆڵەتی بێت یان سلاحێک لەدەرەوەی چاودێرییەتی حکومەت هەبێت، قبوڵکراو نییە".

ووتی پاشا ئەم پەڕگەیە دەبینیت بە پشتگیری بۆ پەرەدانەوەی جێبەجێکردنی بابەتی حەسڕی سلاح لە دەستی دۆلەتی، و باس کرد کە "باشترە بۆ فصائلەکان کە لە ژێر سەرۆکییەتی و یاسای وڵات هەڵبن بەهۆی هۆکارێکی چەند ڕوون".

هەروەها دڵنیایی دا کە "ئاسڵاح لە ناوچوونەوەی هیەتی الحشد الشعبی دەبن، ئەمە وەک پاراستنێک بۆ فصائلەکان لەبەر هەر هەدفێکی تێکچوون یان هەوڵی دابەزاندنیانە، و هەروەها مەسەلەکە لە چوارچێوەی دۆلەتی و یاسا دەبێت باقی بێت".

حازم داوام کرد کە "ئەرکى سەردارێتی وڵات ناتوانرێت لەلایەن هیچ لایەنی دەرەوەیی ئاڵوگۆڕ بکرێت"، و باس کرد کە "بەردەوامی لە ئەم ڕێگەیە بۆ جێبەجێکردنی پڕۆسەکە بەشێوەیەکی پلەیی یارمەتیدەر دەبێت بۆ لابردنی کۆتایی زەختەکان کە سەرچەوانەیێکی نەخۆش هەیە بۆ بەرنامەی سیاسەتی، ئاسایشی و ئابووریی عێراق".

حازم باس کرد کە "بینینەکانی کۆبوونەوەکانی لەگەڵ کۆمەلگەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان نیشاندایەوە کە لایەن ئەمەریکی راضین بۆ بینینی ڕوویەی سەرۆکی حکومەت، عەلی الزیدی، سەبارەت بە حەسڕی سلاح لە دەستەکانی دۆلەتی", و ڕوونکرد کە "ئەم ڕوویەیە کە بۆ ئەمەریکا ڕووخراوە قبوڵ کرا، کە ئەوە لە شێوەی زۆر پەیڤە دیاریکراوە لە پشتیوانی سەرۆکی حکومەت لەسەر ئەم پڕۆسەیە".

وتی ئەوە گرینگە لە پڕۆسەکەدا دیاریکردنی ڕۆژێکە، ئەم ڕۆژە 30ی ئایلولە، بۆ ئەوەی هەموو لایەنان لەڕێگەی بینینی ڕوویەکە ڕازیبن، و پاش ئەم کاتەوە هیچ لایەنێک بۆیە ناتوانێت سلاحی جێبەجێ بکات لە دەرچوون لە چوارچێوەی دۆلەتی، ئەگەر فصایلی یان عیشیرەیی یان هەر لایەنێکی تر بیت.

هەروەها وتی ئەوەی پاش ئەو مۆئەدڵە زۆر جار بە شێوەی ڕێکخراو بۆ ئەنجامدانی ڕێکخستنەکانی بەڕێوەبەرییەتی ئەدمینیستراتیڤ دابین دەکرێت بۆ کۆتایی هێنانی ئەم پڕۆسەیە، و باس کرد کە "وتەکانی وەزیرە دەرەوەییەکانی ئەمەریکا، مارکو رووبیو، نێوان پێشکەشکردن بۆ بڕۆحی ڕوویەکە و ئاگادارییەکی خۆی هەبوو لە بارەی ئەم پڕۆسەیە".

دڵنیایی دا کە "ئەم تۆنە هەموو کات لە لایەن رووبیو دەگرێین، جیا لەو شتایەی لەلایەن بەرایک بڵاودەکرێت، کە سوپاس لە هەولەکانی سەرۆکی حکومەت، عەلی الزیدی، لە ئەم پڕۆسەیە کردووە".

لە لایەن زانای زانستی و ڕاهێنان، غالب الدعمی وتی: "قەسەکردن سەبارەت بەوەی ناونراو بە (بلقانە) یان بەشەکردنی عێراق وا دەردەخات کە هەوڵێکە بۆ ئاگاداردانی لە سەر هەوڵی هەند لایەنە عێراقییەکان بۆ گۆڕینی وڵات بۆ کۆنفیدراسیۆن یان ناوچەکان، تا بە کۆتایی بگات بۆ بەشەکردن و تێکدان".

زیاد کرد کە "ئەم هەوڵانە دەتوانن سودی بۆ هەند لایەنێکی دیکە هەبێت کەداوای پەخشان بە سەر ئەرضی عێراق دەکەن، کە ئەمە هەڕەشەیەکی گەورە دروست دەکات".

ئەو هیوایە خاوەن بوو کە "عێراق بتوانێت پڕۆبڵێمەکانى کە یەکگرتوویی و هاوبەشییەتی تیاندادا هەڕەشە دەکەن چارەسەر بکات", و دڵنیایی دا کە "ھێرش و زانستی حکومەتی عێراق و رێسکاری مراجعەی دینى لە نەجەف شارەزای مەترسیگرتنی یەکگرتوویی و گەڕاندنەوەی ئەنجامەکان دەبن".

باشتر کەوت کە "ڕۆڵی سەرکردەی بەرزی کۆمەڵەی نەتەوەیی شێعە، سەید مقتدی الصدر، لەگەڵ ئاگرە کان و فەلەکەی نەتەوەیی دەبێت گرنگ بێت بۆ پاراستنی یەکگرتوویی عێراق".

بەدوا، ڕاگەیاندنی پەڕسوڵی سیاسی، حەمزە مستەفا، وتی پشتیوانی وەزیرە دەرەوەییەکانی ئەمەریکا، مارکو رووبیو، لە سەرۆکی حکومەت، عەلی فالح الزیدی، لە پڕۆسەی حەسڕی سلاح بەرزبوونی ئەوەیە کە حکومەتی عێراق بە جێگیرەوەیی جۆراوجۆر دەبێت لە ئەم پڕۆسەیەدا.

مستەفا وتی: "ئەگاداری وەزیرە دەرەوەییەکانی ئەمەریکا لە پشتیوانی حکومەت لە حەسڕی سلاح لە دەستی دۆلەتی پێوانە دەکات کە واشنکتن جێگیر بوو لە جێبەجێکردنی هەنگاوەکان", و باس کرد کە "ئەم پڕۆسەیە پەیوەندیدار بوو بە پەریەی یەکەمی کە دەستپێکردنی دابەشکردنی هەند فصائلەکانی سلاحیان بوو".

زیاد کرد کە "قەڵایەکی نوێ دەستپێ کرد بە هەڵسوکەوتی بێڕەوەیەکی 90 رۆژە، کە دوای ئەوە کار دەکرێت بۆ ڕێکخستنەوەی میکانیزمەکانى کۆکردن و حەسڕکردنی سلاح و دیاردەکردنی نەبەران", و ڕوون کرد کە "چاره‌سەری ئەم پڕۆسەیە پێویستە تا حوزەیران 2027 بەردەوام بێت".

وتی ئاگاداری رووبیو لەوەی کە مانایەتی ئەوەیە کە بەردەوامبوونی سلاح لە دەرچوونی چوارچەوی دۆلەتی دەتوانێت پێڕەوەبەکات بۆ (بلقانەکردن) یان بەشەکردنی عێراق، ئەمە نیشانەیەکی توندە کە پێویستە بە شێوەیەکی نەتەوەیی بەپێچەوانەیی خوێندرا بێت.

وتی کە بەردەوامبوونی سلاح لە دەرچوونی چارچوەی دۆلەتی، بە هەر هۆیەک، دەتوانرێت بکرێتەوە وەک پێشئەنجامی بۆ چەندین بڕیار کردن لە ناو عێراق، کە دەتوانێت سەربەخۆیەتی بۆ ماندووکان بێنێت، بەتایبەت بۆ پارچەکانی سۆنی و کوردی.

دڵنیایی دا کە "پارچەکانی سۆنی و کوردی پشتگیری ڕێڕەوی حکومەت بۆ حەسڕی سلاح لە دەستەکانی دۆلەتی دەکەن", و باس کرد کە "گرتنی ئاسایش و حەسڕی سلاح لە دەستەکانی نهادە ڕەسمیەکان یارمەتیدە بە گواستنەوەی عێراق بۆ هەواڵەیەکی ئاسودە بۆ جلبکردنی کۆمپانیا و سەردەمی وەڵامدانی دەستەکان لە هەموو بوارەکان".