داخستنەوەی دوکانەکان لە بازاڕی شۆرجە و «عەلوە جەمیلە» پاش زیادکردنی نرخى دۆلار بۆ 1520 دینار

دوکان و مەخزەنەکانی بازرگان و شتەفروشی لە بازاڕی شۆرجە و «عەلوە جەمیلە» و هەندێک لە کۆمپانیاکانی سەرمایە و گۆڕینی دارایی بەیانی چوارشەممە داخراون، پاش ئەوەی بانکی ناوخۆی عێراق نرخى فڕەتی دۆلار بۆ پڕتە لە 1320 دینار بۆ 1520 دینار زیاد کرد.

بازاڕی شۆرجە لە ناوەندی بەغدا ناوچێکی گەورە و سەرچاوی ئابوورییە بۆ جۆری جیاوازەکان و پێویستە هەموو ڕۆژان، لەکاتێکیش «عەلوە جەمیلە» سەرچاوەی سەرەکیی کاڵاکانی خوێنە خشک و زراعیە و بەسەرچاوەیەکی گرنگ بۆ پایتەخت و پارێزگاكانی نزیکەوە.

بازرگانان وتیانەوە بڕی بانكەکەیان هەنگاوەکەیان بەهێز جەستە و ئەمشەو هەرەز بوو وە لەسەر چۆنیەتی هەژماری نرخەکانی کڕین و فرۆشتن قژێکی زۆر هەیە؛ چونکە بازاگانان لە هەموو کارەکانی هێنانەوە و گۆڕینی پارە نرخى دینار بە دۆلار بەکار دەهێنن بۆ دیاریکردنی نرخى کاڵاکان.

ڕاپۆرتەکان دیار دەکەن کە بڕی بانكەکە مانەوەی معامەلات و بازاڕەکان قەلق کردووە، و زۆرێک بازەرگانان وەستانیانەوە لە کردارەکانی پارەیی خۆیان تاقی کردوە تاکو باروودۆخی بازار دەستوور بدات و ئەرێکی نوێی نرخەکە دڵنیابێ.

بانکی ناوخۆی عێراق بەیانی چوارشەممە فەرمانیەک ڕادەست کرد کە نرخى فڕەتی دۆلار دیاری دەکات وەک خوارەوە: 1500 دینار نرخى کڕین لە وەزیرا مالیە، 1510 دینار نرخى فرۆشتن بۆ بانکان، و 1520 دینار نرخى فرۆشتن لە لایەن بانکان و دامەزراندنە مالییە نەبانکییەکان بۆ بەکارهێنەر ئەنجامدەر. ئەم بڕیارە لەسەر بنەمای بڕیاری لێخبری حکومەت لە کۆنشینی ڕێکخراوی دووشەممە و بە پێشنیازی تەواوەتی وەزیرى دارایی و سەرپەرشتی بانکی ناوخۆیی دانراوە.

بەپێی ئەمە بانکی ناوخۆی نرخى فرۆشتنی دۆلار بۆ گشتی بەڕێوبرد بەڕێکی 20 ھەزار دینار زیاتر بۆ هەزارەکان 100 دۆلار، کاتێک پێشتر نرخى فرۆشتن 1320 دینار بۆ دۆلارێک بێت (یعنی 132,000 دینار بۆ 100 دۆلار).

هەندێک بازرگانی بچووک و خاڵکەوانی دوکانەکان پەیام دان کە بازرگانی گەورەکان کە مالەکانیان بە ملیارە دینار هەیە مەخزەنە لەدەستدابن، ئەم گۆڕانکارییە بەکارهێنە بۆ بالاوه‌کردنی نرخی کاڵا، کە ئەمە دەتوانێت بڕی بەڕووحی بازار و نرخەکانی قوتابی بەردەست بگۆڕێت.

نرخەکانی زێڕ لە بازاڕە ناوەندیدا لە بەغدا و هەولێر بەرزی گەورەیەك تۆمار کرد، بەهۆی گۆڕانی نرخى فڕەتی دۆلار.

ئەنجامەکانیش تا بازاڕە مایەکان و بازاڕی مال و چاریقە هات، بەپێی کارەزمی دارایی لە هەولێر سەردار ئازاد کەوتووتەوە کە «زیادبوونی سەری دۆلار و نەبوونی ئاستەنگی بازاڕەکان بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەر کەتەریاکە تاثیر گذاشت؛ بە یەکەم خۆماڵات گرتنی تەنیشتەوە لە فرۆشتن و کڕین و دوای ئەوە نرخەکانی یەکەکانی خانووی کۆمپانیاکانی سەرمایەدار هەڵبژاردن دەسەر بگرن». زیاد کرد کە لە ڕۆژی یەکەمی زیادبوونی نرخى فڕەتی «هیچ معامەڵە یان دادوەھەڵ لە شەھری هەولێر تەواو نەبوو بەهۆی تیرۆراکێتی و نەدروستی بینین بۆ شەڕوانە و کەسانی لەبازاڕدا».

ئازاد پێشنیار کرد کە هەر بەرزی نرخەکانی یەکەکانی خانووی پارێزراو هەردوو هۆکار هەیەتیان: یەکەم ئەوەی کاڵا و ئەمرازەکانی دروستکردن بە دۆلار فرۆشراون و ئەمە خەرجەکانیان زیاد کرد، دووەم ئەوەی کە کۆکردنەوەی یەکەکانی کە بە شێوازی قەسطی فرۆشراون بڕی زۆرتر لە خەرجەکان دەربڕێ و ئەنجامی لەسەر نرخى تەواو دەهێنرێت.

ەیتلافی سووکەکانی سازکردنی عێراق لە سەرپەرشتی وزیر سەرۆکی حکومەت عەلی زەیدی خواست کە لە بەکارھێنانی بڕی نوێی دۆلار خۆشەویستی بکات و هەشداریدان لە سەر ئەنجامەکانی دارایییەتی بۆ قرارداد و پڕۆژەکانی بەشە حکومەتی. یەکێتی ڕەزامەندی دا کە کۆمپانیای چەندین ساوز وەربگرن کە ھەتا ئێستا کاریگەریی بۆ گۆڕانی پێشووی نرخى دۆلار بە بڕی (301) بۆ ساڵی 2021 تێدایە و پارەیەکی تەواو بۆ ئەو گۆڕانە ئەویش بەردەست نەبووە، و دەربارەی ئەوەیش واڵامی دوایین دەدوێت کە گۆڕانەکە ئەنجامی لەسەر قراردادەکانیش دابەزێت و دەتوانێت بەو شێوەیە قراردادەکان بنوسرێن کە بە خەرجەکانی رەشتی جیاوازن.

زانیاری دارایییەکان هەشدارە لەسەر کاریگەریی ئەم بڕیارە لەسەر لایەنی گەورەی کۆمەڵگایەتی. کارەزمی دارایی محەمەد الحسنí وتی ئەم بڕیاران «هەموو لایەنەکانی خەڵک زیان دەکەن»، واداد کە بە پێی هەژماری خۆی کارمەند پێویستی بە تاوانێکی 30% لە نرخى موشتەرىی موەزافەدانی خۆی دەبێت، هەروەها دەبێت خسارەتی توانای کڕینی شتەکان بۆەرە دووبارە زیاتر لە 70% بەهۆی باج و خەرجەکانی گواستنەوە، کە ئەمە وا دەکات نزیکەی 50% لە داهاتی مانگانه‌ی شاریوەکەی خەڵک لەسەرچاوەیە.

زانیاری داراییی عەلی دعدعوش هەشداریدا لەبارەی زیادبوونی پەڕە نێوان نرخى رەسمی و بازارى پارالل، و پێشبینی کرد کە «نرخ ئێستا دەستپێکردووە بە بالاچوون» و ئەم بڕیارە هەبوونی «توندی تۆمارەوەی تورم و بەرزی نرخەکانی خواردن» دروست دەکات؛ و هەواڵ دادا کە حکومەت پێویستە چاکسازیەکان بکات بۆ دەستدارانەوەی ئەو بەرزبوونە و وەکو کەمکردنەوەی باجە گمرکییەکان بۆ پشتیوانی لە تەوازن و ڕاگەیاندنی نرخی کاڵا لەبازاڕی ناوخۆیی.

بازرگانێک پێشبینی کرد کە نرخى دۆلار لە بازارى پارالل دەبێتە نێوان 190 و 200 ھەزار دینار بۆ هەزارەکان 100 دۆلار، و هەڵسەنگاند کە ئەمە بەهۆی زیادبوونی داوای پارەی دەرەوەیییە لە لایەن کەسانێک کە سەرنجامی مەجبورە بۆ دادەدان، و باس کرد کە حکومەت کاتێک نرخى رەسمی زیاد دەکات پێویستە سەرۆکی بەرپرس بێت بۆ کۆنتڕۆڵی بازارى پارالل چونکە بڕیارەکە رێکەوتی راستەوخۆ لەسەر نرخەکان و ژیانی خەڵک دەکات.

مرصد ئیکۆ عێراق هەشداریدا لەبارەی گەورەبوونی پەڕەی نێوان نرخى رەسمی و بازاڕى پارالل و ئەو ئەنجامانەی کە تێدایە وەکو زیادبوونی خەرجەکانی هێنانەوە و کەمبوونی توانای کڕین و وەکو پەیوەندیدانی ئەمە بەر بەرزبوونی نرخەکانی کاڵاو خزمەتگوزارییەکان؛ و بانگ لە حکومەت کرد بۆ پێگەیشتن بە بەردەستکردنی ڕابردنی سوداگران و پێشکەوتن بە ڕێگاکانی فڕۆشتنی دۆلار بە شێوەی رەسمی.

جێگیرەکەی بازاڕی بازرگانی بەغدا هەشداریدا کە هەر گۆڕانێک لە نرخى فڕەتی دۆلار «هەڵەگرێکی گرنگ» بەشێوەیەکی راستەوخۆ لە خەرجەکانی هێنانەوە و نرخەکانی کاڵاو خزمەتگوزاری دەکات، و باس کرد کە کۆمەڵێک بازرگانی گەورە بە پەیوەندی تایبەتیان بە پەرەپێدان و ڕێکخستنەکانی کۆمپانیای دەرەوەی هەیە، و ئەمە پێویست بە ژینی ئاست و رونکردنەوەی بازاڕەکان بۆ یارمەتیدانی بەشە تایبەتی بۆ پلاندانان و پەیوەندیدانەکانەکانیان بەپێی بنەماکانی ئابورى راستەقینە. الحەمدانی زیاد کرد کە ئاستى ئێستای پێویستە هەموو کاریگەرییەکانى ئەم بڕیارە بە شێوەیەکی گشتگیر بگەڕێندرێت و بارودۆخی بازاڕە ناوخۆیی و توانای کڕینی خەڵک و سەرپەرشتی بازەرگان و هەموو بەشەکانی ئابووری لە سەروەکان بڕۆن لەسەر.

بەپێی ئەوە، لایەنی پارلەمان وەرزیان کرد بۆ ڕێکخستنی کۆبوونەوەی فڕۆکەیی بۆ چاوی کران لەسەر بڕیارى زیادکردنی نرخى دۆلار و بۆ مەجبورکردنی حکومەت بۆ گەڕانەوەی ئەو بڕیارە، لەماوەی هەشدارەکان دەرەوەی ئەنجامەکانی دەربارەی ژیانی خەڵک و بازاڕەکان. ئەندامی پارلەمان ئابتسام هەلالی وتی ئەو رەژیمەی حکومەتی کە بڕیارى كۆبەڕە بە گۆڕینی و زیادکردنی نرخى دۆلار پزاندە ناکات، و وتی ئەو بڕیارە دەبێت کاریگەرییەکی راستەوخۆ لەسەر ئابووری و بازاڕى عێراق هەبێت، و ئاڵۆزی کرد کە ئەگەر حکومەت دەتەوێت چاره‌سه‌ری کەرەساتى داهاتى بدات پێویست بوو نرخى فڕەتی دۆلار بکرێتە 1400 دینار یان کمتر بۆ کۆنترۆڵکردنی بازاڕ و لابردنی کاریگەرییەکەی لەسەر نرخەکانی خواردنی. ئەندامی پارلەمان سوزان السعدیش وتی ئۆپکەیەکی سەرکەوتووی تێدا پێشکەش کرد بۆ سەرپەرشتی مەجلس بۆ گفتوگۆ لەسەر بڕیارە و کاریگەرییەکانى ئابووری و خواست کرد بۆ دابینکردنی کۆبوونەوەیەک بۆ ڕاپرسی لە بارەی چۆنیەتی دانوستان و ئینجاوەی بڕیارە و کاریگەرییەکانی لەسەر دۆخی ژیانی و ئابووری نیشتیمان.