لەخوێنەوەیەکەوە: گەرماوی پەیوەندیدار بە 'ئێل نینۆ' دەتوانێت سەدە هەزاران مردن بەرز بکات

بەغدا — ڕۆژنامەی «الوسط»ی عێراق

تقدیرێکی زانستی ئاگادار دەکات کە گەرماوی پەیوەندیدار بە ڕووداوی «ئێل نینۆ» دەتوانێت بەهۆی بەرزبوونی تەمپەراتووری گەرم سەدە هەزاران مردنی زیاتر لەسەر تەواوی جیهان دروست بکات، تایبەتمەندی لە نێوان پێنەوەران و منداڵان؛ لێکۆڵەران هەول دەدەن بۆ هێنانەوەی پێشگیری و پاراستنی ئەو کۆمەڵگایە کە زیاتر لە هەڵەبانن.

ڕۆژنامەی بڕیتانیایی «نیو سایەنتست» نووسیوە کە پێشنیارەکانی چێشتکراو لەلایەن لێکۆڵەران لە «لابۆراتۆری تەأثیراتی گۆڕانی هەوا» ڕووناک دەکات لەسەر دەتوانای تۆمارکردنی نزیکەی 450 هەزار مەردن پەیوەندیدار بە گەرماوە، بە بنچینەی پەیوەندی پێگەیشتوو نێوان تەمپەراتوورە گەرمەکان و ڕێژەی مردن لە هەر شوێنێک لە جیهان.

ئیمیلی گروڤەر-کۆپک، لێکۆڵەر لە گرووپی «رودیم»، وتیوە: "ئامانجی ئەم زانیارییە ئەوەیە کە یارمەتی پێبدات بۆ ئەنجامی کردارە کارییەکان و ڕێبڕینی سەرچاوەکان بە شێوەی پێشگیرانە"؛ وەکو نمونە، لێدەرگیرییەکان دەتوانن چاوپێکەوتنی ئەو قۆناغانە بکەن کە زۆرتر لە مەترسێن، و دڵنیابوون لە دابینبوونی ئاو و ئامرازەکانی ساردکردن.

پێویستە لێببینر کە پەیوەندیدارترین کاریگەریان لە هۆرمەندەکاندا دەردەچن کە گەرماوی ڕاستەوخۆی پەیوەندیدار بە «ئێل نینۆ» لەگەڵ کاتەکانی گەرماوی زیاتر ڕوودەدات؛ هەروەها زیادبوونی نەماوەی مردن دەتوانێت لەگەڵ گۆڕینی خەریکەکانی فصڵەکان بۆ شوێنەکانی تر بگوازرێت.

گروڤەر-کۆپک ڕوون کرد کە "هند و پاکستان دەتوانن لە نێوان وڵاتە زیاتر بێن ڕەخنەراو"، و ئاگادارکرد کە ئاستی مەترسی لە هەر ناوچەیەک جیاواز دەبێت بە پێی توانای گەشتی مردەکانی ناوچە و سەختی بنەماکان بۆ گۆڕینی تەمپەراتوور و هەروەها دابینبوونی ئامرازەکانی ساردکردن.

لێکۆڵەران لە پێشبینیەکانیاندا سەرجەم جیهان بە نزیکەی 24 هەزار ناوچە بەشکراوەوە و پەیوەندی نێوان تەمپەراتوور و ڕێژەی مردن لە هەر ناوچەیەک وەک بنچینەی کارەکەیان بەکار هێنراوە، هەمەجۆر بە بەکارهێنانی داتاکانی مێژوویی و پەیوەندیدانی ناوچەیی.

ئەو داتایەش تێکدەکرێنەوە بەگەڕانە ناوچەیی بۆ پێشبینەکانی موسمییەکان لەلایەن مەركزی پێشبینینی هەوای ناوەڕاستی ئەوروپا (ECMWF)، بۆ هەژماردنی مردنە زیاترەکان پەیوەندیدار بە بەرزبوونی گەرماوەی هەرچێوەی «ئێل نینۆ».

ئەنجامەکان نیشاندادەن کە دورەی پێشبینی کە بۆ شەش مانگ چێدرابوو دەتوانێت نزیکەی 240 هەزار مردنی زیاتر پەیوەندیدار بە گەرماوە ببینێت، و ئەگەر ژمارەکانی مردنی تەخمینکراو لە دەستپێکی ڕووداوەکە سەبارەت بە ماوەی لێکۆڵینەوە هەژمار بکرێن، ژمارەکە تا نزیکەی 450 هەزار کەس دەبێت.

پێویستیەکان پێشبین دەکەن کە ئەفریقا لە پێشخانەی ناوچەکانی زیاتر لە تەسەڵاتیەوەی، بە پێشبینیی تۆمارکردنی زیاتر لە 30 هەزار مردن لە نیجیریا، هەروەها نزیکەی 19 هەزار لە ئیندۆنێزیا، 16 هەزار لە هەند و 13 هەزار لە بەرەزیڵ.

ڕاپۆرتەکە ووتی پێنەوەران بە تەواوی 65 ساڵ و بەردەوامتر پێشەوە پۆلێکە کە زیاتر لە هەموو لە مەترسیدا بن، پاش ئەوان منداڵ و بۆچووكەکان و هەروەها کاریگەریان جێبەجێ دەکات بۆ تاقیگەکان و گروپە تەمەنە تر.

کریستۆفەر کالاهان، لێکۆڵەر لە زانکۆی ئیندیانا، ووتیوە کە پەیوەندی نێوان بەرزبوونی تەمپەراتوور و مردن "چەڕاوە و بە ئاسایشی هەڵسەنگاندنەوەیە لە سەرتاسەری جیهان"، و ڕووخاند کە هێماکانی هەژمارکردنی مردن هەروەها پەیوەستە بەوەی چەندە دروست و دقیقە پێشبینەکانی هەوای موسمی.

لێکۆڵەران ئاگادارییان كردەوە کە ژمارەی تەخمینکراو تەنها سەر هەڵەی مردنە پەیوەندیدار بە گەرماوە خەریکیە و نەگەراندنی کاریگەریەکانی ترى «ئێل نینۆ»، وەک ئارەزووەکانی ئاگرە زەراوەکان، سیلابەکان و هەندێک نەخۆشی دەروونی پەخشکراو، کە واتای ئەوەیە کە کاریگەری تەندروستیی گشتیی ڕووداوەکە دەتوانێت ئارەزوومەندتر بێت.

رایكیل نونیس، لێکۆڵەر لە زانکۆی واریویک، وتی: "گرنگی لە ژمارەی تەواوی مردن نییە بەهۆی خۆی، بەڵکو گرنگی لەوەیە کە چەند چاره‌سەری دەتوانرێت بکرێت بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی دەتوانرێت پێویست بێت"؛ و دەگوتر بەرزکردنەوەی ئامادەکاری و چاره‌سازی پێشگیرانە بۆ پاراستنی ئەو گروپە جیاوازانەی کە زیاتر لە هەڵەبانن پێویستە.