ڕێکخەری ژینگەیی ئاگاداری دەکات لەسەر ئەنجامەکانی هەدرکردنی خواردن لە عێراق

رێکخەریەکی مدنی ژینگەیی چالاک لە هەرێمی کوردستان، ئەم سێشەممەیە، ئاگادارییان پێشکەش کردەوە سەر ئەنجامە ژینگەیی و ئابوورییەکانی هەدرکردنی خواردن، بەڵێنەوە کە لابردنی خواردن تەنها بڕی زیانە ئابووری نییە، بەڵکو فشاری سەر ئاوی، تەواوەتی خاک و سەرچاوە نەهێندراوەکان زیاد دەکات و بەشدار دەبێت لە زیادکردنی دابڕینی گازی گۆڕینی گەرماوەکان.

رێکخەری "ئیندا" لە ڕاپۆرتێکدا کە بە مەبەستی «رۆژی جیهانی ئاگاداربون بۆ کەمکردنەوەی هەدرکردنی خواردن» کە ڕۆژی 29ی ئایلوول/تەشرینی یەکەم هەموو ساڵێکە، دراوە، هاتە باس کردەوە کە پاراستنی ژینگە دەستپێ دەکات لە ماڵەکان، و ئاگاداری دا کە هەدرکردنی خواردن واتە هەدرکردنی مەقدارێک ئاوی بەکارھێنراو، هێناس، زەوی و سەرچاوەکانی بەرھەمھێنانی ئەو خواردنانە.

زانیارییەکە زیاتریکرد کە خەرجکردن و پەرەدانەوەی سوورگە و بەرەوەردانی ئەو حیوانانە تەواوی 70%ی بەکارهێنانی ئاوی جیهانی دەگرن، و پێشبینییەکیان دەکات کە هەدرکردنی یەک کیلۆگرام گوشتڕەندی بەهۆی پێشبینییان نزیکەی 50,000 لیتر ئاوی هەدر دەکات، ھەروەھە لابردنی یەک پیاڵە شەیر لەڕوانەی کیمیایی نزیکەی 1,000 لیتر ئاوی تازە هەدرکردنە.

رێکخەرەکە باس کرد کە بریتییە لە مەقدارێکی زۆر لە ماہییە باڵەکان کە لە هەندێک وڵاتانی ئۆڕۆپا دەربردرێنەوە و لابردراون بەهۆی معیارە بازاڕییەکان، و ئەمە بریتییە لە یەکێک لە پەڕگەکانی کێشەی هەدر لە زنجیرەکانی پەخشان و پێشکەشکردنەوەی خواردن.

لەبارەی گۆڕانی ئەوڕۆ، ڕوونکردنی تێدا هاتەوە کە ماوەهای خواردن کە لە کۆمەڵگەی پاشگەزبووندا دەپاشدن گازێکی مێتان پێداهێنن، ئەو گازە زۆرتر لە دۆکسایدی کاربۆن توانای گرتنی گەرما لەئەتمافێر دەبێت، و بەڵێنەوەکانیان هەدرکردنی خواردن دەبینێت وەک سەرچاوەی گرنگی بۆ دابڕینی گازەکانی گەرما.

بەپێی ئەم ڕاپۆرتە، جیهان زۆرتر لە 1.05 ملیار تەن خواردن هەدر دەکات بە ساڵانە، یان نزیکەی 19%ی گشتی خواردنی بەردەست بۆ خواردن، و بە پێی پێشبینییەکانی رێکخەرەکە، زۆرەخۆراکەکان دەسەڵات لە نێوان 8 تا 10%ی گشتی دابڕینی گازەکانی گۆڕینی جیهانی دەکەن.

رێکخەرەکە ئاگادارییان پێشکەش کرد لەسەر کاریگەرییەکانی هەدرکردن سەر ئەراضی و جیاوازی ژینگەیی، ڕوونکرد کە پەخشان بۆ دروستکردنی زیاتر و پەرەدانەوەی سەروشتەکان بۆ پەڕبەستنی داواکاری زیاتر لە خواردن، بە تایبەتی گوشت، گەوێنێ لە لابردنی دارستان و گۆڕینی ئەراضی بۆ پێشانگا و چاودێری، ئەوەش تەنانەت مەحەلی ژیان و ڕووناکی گیانی ئەژدان و نیشتمانەکان دەژمێرێت و توازنە ژینگەییەکان دەخەوێتەوە.

لەبارەی ڕووداوی هەدرکردنی خواردن لە عێراق، رێکخەرەکە وتی بەراوردی ناوەند کە هەر کەسێک لە عێراق لە ناو ماڵدا هەروەھە نزیکەی 101 کیلۆگرام خواردن هەدر دەکات بە ساڵانە، پەیوەندیدار بە زانیارییەکانی کەوتووتەوە لەلایەن بەرنامەی یەکگرتووەکان بۆ ژینگە، و هەژمارکردنی گشتی هەدرکردنی خواردن لە وڵاتەکەدا زیاتر لە 4.5 ملیۆن تەن دەیانەند.

لە هەرێمی کوردستاندا، وتی ئەو پەرتووکە ناپاکەی ئەندامە جەستەیی ـ کە مەوەی خواردن و سەوزەکان تێدا هەڵگرێ ـ دەکات نێوان 50 و 60%ی هەموو پەرتووکەکانی رۆژانەی ناو شارەکان، و ئەمە بەهۆی زۆر کڕینی ماتەریاڵی خواردنی و پێڵاوەتی لە میوانواری و هەروەھە هەستی خێرا لە جۆرکردنی پەرتووکەکان بۆ چاودێری و گەڕانەوەیان بۆ کارابەرایەتییەکان.

رێکخەرەکە داوای کرد بۆ کەمکردنەوەی ئەم ڕووداوە بەڕێوەبردنی کڕینی خواردن پەیوەندیدار بە پتەوەکانی ڕاستەقینە و لابردنی پێبەست، هەروەھە جیاکردنەوەی زەبەڵی جەستەیی و بەکارهێنانی ئەوە بۆ دروستکردنی کاڵەیەکی نووسراوی بەرزی کارەبایی، و هەتاکە پێشنیاربوو بۆ پێشکەشکردنی مەوادە زیادە و خواردنەکان بە خێرخوازی بەتەواوی بە تایبەتی لە کاتی بڕوانامە و مۆسابەتەکان.

ڕێکخەرەکە باس کرد کە ئەنجوومی گشتی یەکگرتووەکان لە 19ی کانونی دووەم/دیسەمی 2019 بڕیاری ژمێرەی 74/209 پەسەند کرد، کە ڕۆژی 29ی ئایلوول/سپتامبری هەر ساڵێک وەک رۆژی نێودەوڵەتی ئاگاداربون بۆ کەمکردنەوەی هەدرکردنی خواردن ڕەسمی کرد، و ئەم ڕۆژە بۆ یەکەم جار لە ساڵی 2020ی بەجێهێشت.

رێکخەرەکە پشتڕاست کرد کە کەمکردنەوەی هەدرکردنی خواردن تەنها بە کەمکردنەوەی زیانە ئابووری پەیوەندیدار نییە، بەڵکو وەک پلانی گرنگێک بۆ پاراستنی ئاوی، سەرچاوە نەهێندراوەکان، کەمکردنەوەی زیانە ژینگەیی و پشتیوانی لە سەلامەتی ئامنی خواردنییەتی دەسەڵاتی پێناچێت.