دروستکردنی وەزارەتی نوێ و جیاکردنی کەلتور و گەشتوگوزار لە عێراق پاش گۆڕینی نرخی دۆلار

دوو ڕۆژ پاش بەرزدانی نرخی فڕەسی یاساییی دۆلار، وەکیلی پێشوو ئەمیر المعموری هەینی ڕۆژ ڕاگەیاند کە تفاهمی سیاسی هەیە بۆ دروستکردنی دوو وەزارەتی نوێ؛ یەکێک بۆ زیرەکی مصنوعی یان بۆ سەرمایەگوزاری دیجیتاڵ، و هەروەها بەشدارییەکەی جیاکردنی وەزارەتی کەلتور و وەزارەتی گەشتوگوزار بۆ دوو وەزارەتێکی سەربەخۆ — یەک بۆ کەلتور و یەک بۆ گەشتوگوزار — و دەڵێت جیاکردنەوەکان بە پێی محاصەس کاری دەکرێت بۆ خۆشبونەوەی هێلگە سیاسیەکان. و پەرسێک لەوە کرد: "ئێستا کێشەی دارایی کو؟"

لە لاپەڕەکەی، وەکیل مختار الموسوی لە 25ی حوزەیران/یۆنیۆی ڕابردوو وتی دروستکردنی وەزارەتی گەشتوگوزار و وەزارەتی حکومەتی (حوکومەت) هێشتا لە پێکەوەی گفتوگۆ و توێژینەوەدا دەبێ، و ڕێکخستنەکە دەربارەیەتی بەرپرسێتی ئیداری، دارایی و یاسایی پێویستە و لادەربڕینی تروشتی سیاسی بێت.

ئەم پێشنیارەکان لە کاتی دەستپێکردنی بەکارھێنانی نرخی فڕەسی نوێی دۆلار دێن؛ نرخی نوێ گەیشتە 1,520 دینار بۆ بەرهەمھێنەری کۆتایی دەستپێبکات لە هەینی، لە پێوانەی 1,320 دینار پێشتر، پاش بریاری هەیتەوەی مەجلسی وزەرا لە کۆبونەوەی خۆی ڕۆژی سێشەممە 6ی تشرینی یەکەمی/ئەکتۆبەر بۆ گۆڕینی نرخی وەرگرتن؛ ئەمە وا دەهەڵکێشێت کە تێچوونی کۆسەتی گۆڕانکاری بۆ نرخی کاڵاو خزمەتگوزاریەکان و کەمبوونی تواناى کڕینیی گەشتیار دەبێتە وایە.

لەبەر ئەوانە، ئیباری وەزیرێتی پێشوو یاسادان نوری الدلیمی دەڵێت عێراق ئێستا پێویست لە بەشێکی زۆر بۆ دروستکردنی وەزارەتێکی نوێ نییە، بەجای ئەوە پێویستە وەزارەت و دامەزراندنەکانی ئێستا هەروەها چارەسەر بکات؛ دەبێ سەرەتا بۆ چاکسازی هەڵەی ئیداری و باشترکردنی کارامەیی ئەنجامی خزمەتگوزاری حکومەتی بێت. الدلیمی وەکو نمونە هەنگاوەکانی حکومەتی حەیدەری عەبادی لە ساڵی 2015 بۆ نیشاندانی ئەو کە کارەکان هەڵبژاردنە—وەکو لابردنی شوێنەکانی وەک نوێبەری سەرۆکی نیشتمان و نوێبەری سەرۆکەی حکومەت و کەمکردنەوەی پاراستنەکان—وڵامی دا بۆ داواکارییەکانی سەروشتی چاکسازی و سزای ڕەخنەیی.

الدلیمی ئاگاداردەکات کە پەخشان لە دروستکردنی هەڵبژارد و دامەزراندنە نوێکان دەتوانێت بە زیاترکردنی بێکاریی پۆشیو و بەرهەم هێنانی بارەکانی کارگێڕیێکەوە بەرز بکات؛ دەڵێت دروستکردنی وەزارەتێکی نوێ تەنها بە مووچەی وەزیر کەم نابی، بەڵکو موویچەی ئەوەش دەگریتەوە تا ئاواری کارمەندان، پێشکەشکارییەکان، بەڕێوەبەرایەتییەکان، شۆپەکان، پاراستنەکان و مووازنەکانی کارگێڕی کە زیاتر کرێتە سەر دارایی گشتی.

شواهدی دارایی نشان دەدات ئەو فشاردانەی سەر مووازنە؛ بە بنەڕەتی داتاکانی ڕاپۆرتێکی ئابوری، تا کۆتایی تشرینی یەکەمی/ئەکتۆبەری 2025 عەجزى دارایی نزیکەی 24.68 تریلیۆن دینار بوو، لەکاتێکدا کۆی داهاتەکان گەیشتە نزیکەی 103.5 تریلیۆن دینار، کە داهاتە نەنەوتییەکان تەنها 10.3 تریلیۆن دینار بوون. هەروەها خەرجییە کارەکانی، لەگەڵ مووچە و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری، نزیکەی 96.4 تریلیۆن دینار بوو لە هەمان ماوە.

لە لاپەڕەی خۆیدا، وەکیل پێشوو حسین عەرەب ووتی دروستکردنی وەزارەتێک بۆ حکومەتی ئەلیکترۆنی یان زیرەکی مصنوعی دەتوانێت هەنگاوێکی گرنگی ئیداری بێت ئەگەر مەبەستی بێت چارەسەرکردنی کەمبودی پەیوەندی ئەلیکترۆنی نێوان دامەزراندنەکان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە حکومەتانە و بالا بردنی کارامەیی بەرێوەبەرییەکان. هەروەها باس کرد کە ئەم وەزارەتە دەتوانێت سەرچاوە و تواناکانی کارمەند و تاقیکردنەوەی هەبێت لە ناو دامەزراندنە حکومەتییەکان بەگواستنەوەی هەندێک لەوانەیان بۆ ناو ئەم وەزارەتە بەجای دروستکردنی یەک ئەنجامەی تەواوەی نوێ.

پەڕێزگای پێشوو محما خلیل پەسەند ناکات کە پێویستی دروستکردنی وەزارەتی نوێ بریتی بێت لە بەرپرسێتییەکی فریشی، و دەیبینێت هەوڵی هەندێک هێڵگە سیاسی بۆ بەشداریکردن لە حکومەت دەتوانێت بە زیادکردنی ژمارەی پۆستەکان بڕۆتەوە، ئەوەش خەرجییە کارگێڕییەکان زیاد دەکات و سەنگینی لە سەر مووازنەدا دروست دەکات. بەڵام خلیل بەرز دەکات بەرەوپێشگرایەتی تەمثیڵی ڕەزگارەکانی عێراق و وتی پێشتر خۆیدا داواکاری دروستکردنی وەزارەتێک بۆ تەمثیڵی ئەنجامەکان کردووە بۆ ئایزیدیان، مسیحیان، صابئییە مندائییەکان، کوردە فیلییەکان و ئەوانی تر.

تحلیلەری سیا سی مجاشع التمیمی دەڵێت پێویستە سەرەتا کەمکردنەوەی پڕیپڕێنی ئیداری و كۆنترۆلکردنی دامەزراندنەکانی نیشتمان و پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی تەقش و بالا بردنی کارامەیی دامەزراندنەکانی هەبوو بێت، لەوە بۆ دروستکردنی وەزارەتە زۆرەکان کە ژمارەی شوێنەکان، مووچەکان و سەودەکانی جێبەجێ کردن زیاد دەکەن بەبێ گارانتی بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامێکی دەسەڵاتدار.

گفتوگۆی سیاسی دەوام دەکات سەبارەت بە ڕێکخستنەوەی حکومەت؛ حکومەتی الزیدی پێکهاتەی 23 پیاسەی وەزارەتی هەیە، 14 وەزیر تاکو مانگی ئەیاری/مایووی ڕابردوو بە باوەڕنامەوە سەرکەوتوو بوون، هەنووکە 9 پیاوە جێگادەر بێژەکان بەوکالەتدار بڕیار دەدرێن کە بەردەوام بە شێوەی وەکالەتدار دەبێت لەناوەوە و لەوەندە سەرەکیەکان دەفەنن — پاراستن، نێرۆک و پلان و بنایی و خانوو — یەکێکیان بریتیە لە وەزارەتی پاراستن و ناوخۆ و پلان و ئەسکان و ئەوانە. هەروەها یەکێک لە هاوپەیمانی دۆخی یاسایی بە سەرکردایەتی نۆری المالکی ناوی یاسر صخیل بۆ وەزارەتی ناوخۆ ڕاگەیاند، و حەیدەر بهاء کە ئێستا مامۆستای سەرۆکی کۆلێژی پزیشکی پۆستەکاڵجی لە زانکۆی النهرینە لەبەر بەرپرسێتی وەزارەتی فەرهەنگی بەرزکردنەوەی خوێندنی زانستە باڵا ڕاگرتووە.