Iraklı bir araştırmacının dönüşü, kaybolmakta olan sinema arşivini kurtarma görevini yönetiyor

Irak'ın eski filmleri için yapılan araştırma ve restorasyon çalışmaları, sinema belleğini kaybetme tehlikesinden kurtarmaya yönelik bir girişim haline geldi. Bu çalışmayı, 2023'te arşivi toplamak, kataloglamak ve yıllar süren çatışmalar boyunca zarar görmüş veya yağmalanmış makaraların restorasyonunu yürütmek için Bağdat'a dönen araştırmacı Hasan Es-Sudani yönetiyor, diye bildiriyor bir İngiliz uzman dergisi.

Rapor, Bağdat'taki Yeşil Bölge içinde beton yapılardan oluşan, soğuk ve karanlık odalarla dolu bir arşivin detaylarını anlatıyor; bu odalar film kutularıyla tıklım tıklım. Es-Sudani, kutuların yığıldığı yerlerde duruyor; bazıları yere atılmış, bazıları raflara dizilmiş, bazılarının kenarları pasla kaplanmış ve bazıları yanma nedeniyle kararmış durumda. Kutuların üzerinde varlığı sona ermiş yapım şirketlerinin logoları ve "Alevli Sınırlar" (الحدود الملتهبة), "Loch Ness Gölü Canavarı" (وحش بحيرة لوخ نيس) ve "El-Kadisiyye"nin (القادسية) kısaltılmış bir kopyası gibi film isimleri yer alıyor, ancak etiketlerin ve kapsamlı bir dizinin yokluğu birçok kutunun içeriğini açıp inceleyerek tespit etmeyi gerektiren bir muamma haline getiriyor.

1990'larda Irak'tan ayrıldıktan sonra bir süre İsveç'te yaşayan Es-Sudani, kayıp Irak sinema arşivini bulma operasyonuna liderlik etmek üzere geri döndü. Bellek ile sinema arasındaki ilişki üzerine doktora derecesine sahip olan Es-Sudani, görevini bu ilişkiye olan ilginin bir uzantısı ve tüm Iraklılar için bir fayda olarak görüyor.

Rapor ayrıca, Irak sinemasının sahnesinin 20. yüzyılın ortalarında, 1940'ların sonlarında "Bağdat Stüdyosu"nun kurulması ve ülkede yüzün üzerinde sinema salonunun bulunmasıyla nasıl geliştiğini; bunun 1979'da Saddam Hüseyin'in iktidara gelmesiyle sınırlamalar, sansür ve uluslararası yaptırımlar nedeniyle gerilemeye başladığını; 2003'teki Irak işgalinin ise arşivin dağılıp çok sayıda filmin makaralarının çalınmasına veya zarar görmesine yol açarak daha büyük bir darbe olduğunu aktarıyor.

Rapor, işgalin başlamasından sonra Irak'ta çekilen ilk film olarak kabul edilen "Underexposure" (التعريض الناقص) filminin yönetmeni Adi Raşid'in sözlerini aktarıyor: Yeni yönetimle uygun saklama koşulları sağlamak için mücadele ettiğini ve yazın sıcaklığının makaralara zarar verdiğini anlatıyor. Raşid, korunabildiği kadarını korumak için 16 mm makaraları ailesinin evinde saklamış; Es-Sudani ülke genelinde hayatta kalan materyallerin peşine düşmeye devam ettikten sonra bu makaraları geçen yıl Es-Sudani'ye teslim etmiş.

Arama çalışmaları resmi depolara, devlet dairelerine, ofislere, bodrum katlarına ve tiyatrolara kadar uzandı; filmler hem güvenlik kurumlarının hem de sıradan kişilerin elinde bulundu. Durumlar kasıtlı tahribattan, ihmal ve hırsızlığa; iklim koşulları ve uygun olmayan depolamadan kaynaklanan tehditlere kadar çeşitlilik gösteriyor.

Yakın zamanda tamamlanan restorasyon çalışmaları arasında, 1950'lerden klasik bir eser olan Kamiran Hosni'nin "Said Efendi" (سعيد أفندي) filmi yer alıyor. Film, Fransız Ulusal Görsel-İşitsel Enstitüsü'nün desteğiyle Bağdat'ta on yıllardır ilk kez gösterildi ve gösterim büyük ilgi çekti; bazı izleyiciler filmi yerde oturarak izledi.

Arama çalışmaları beklenmedik keşiflerden de yoksun değildi; bunlar arasında, bozulmakta olan makaralar arasından çıkan ancak iyi durumda bulunan Kral Faysal II taç giyme törenini belgeleyen bir bant vardı. Es-Sudani, bunun kendisine büyük bir sevinç ve keşif duygusu verdiğini, sanki bir hazine bulmuş gibi hissettiğini söylüyor. Kendisinin görevini gömülü parçaları ortaya çıkaran arkeolojik kazı çalışmalarına benzetiyor.

Rapor, film arşivini yeniden bir araya getirmenin yalnızca görsel bir geçmişi geri getirmek olmadığını; aynı zamanda sürgünden dönen sanatçılar ve entelektüellerin katılımıyla yeni bir kültürel ortamın oluşmasıyla da bağlantılı olduğunu belirtiyor. Es-Sudani için geçmişi korumak ve arşivi inşa etmek ulusal kimliğin geri kazanılmasının temel bir parçası. Dergi, Irak sinema tarihinin dönüm noktalarını temsil eden üç filmi izlemeyi öneriyor: "Said Efendi" (1957), "Underexposure" (2005) ve "Başkanın Pastası" (2025).