تحلیلی سەبارەت بە هەڵسوکەوتی وەزیری پەیوەندیەکان مصطفی سند بۆ حەجبی وێز لە عێراق و چاڵاکییەکانی باشتر
وەزیری پەیوەندیەکان مصطفی سند ڕەوشێک بۆ حەجبی ئەپڵیکەیشنی ناوخۆڕاگەیاندنی وێز لە عێراق ڕاگەیاند، بەهۆی ئەوەی سەرۆکی هەیەتی ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان دەڵێت هیچ بڕیارێکی حەجب نەدراوە. ئەم تحلیلە وەقعەکان دەکۆنێت و ئامرازە چاره‌نووسیە یاساییەکان پێشنیار دەکات کە ئامانجی ئاسایشییەتی دەستپێبدە، بەبێ زیان لە سەر مەخەڵق و ئابووری دیجیتاڵ.
تحلیل | ئەپڵیکەیشنی ناوخۆڕاگەیاندنی «وێز» (Waze) تاکو ئێستا لە عێراق کاردەکات، بەڵام داهاتویەتی ئەوەی بەناوبانگە لە نێوان ڕەوشێکی وەزیری پەیوەندیەکان مصطفی سند بۆ حەجبی و پەیامی تایبەتی هەیەتی ڕاگەیاندن کە دەڵێت تاکو ئێستا هیچ بڕیارێکی حەجب نەدراوە. ئەم کەیسە پڕسیارێکی گەورەتر دروست دەکات: چۆن دۆڵەت دەتوانێت ئامانجەکانی سیاسەتی سەیادەتی و ئامنیەتی خۆی بەدەست بهێنێت بێ ئەوەی ملیۆنان سەرپێكەوتەکانی سەیارەوان و کۆمپانیای گواستنەوە و لاریژاندن بەها بدەن؟
چی ڕاگەیاندرا تاکو ئێستا
لە 6ی تشرين الأول 2026، لە رێوبەرایەتی پێشانگەی تەکنەلۆژی لە هەولێر، وەزیری سند ڕاگەیاند کە وەزارتەکە ڕێڕەوی حەجبی «وێز» دەکات سەرەتای ساڵی 2027، بەم دڵیلەوە کە ئەم ئەپڵیکەیشنە لە ئیسرائیل دامەزراوە و بەرزبوونەوەی بەرنامەیەکی ژمارەی ئامادەیەتی تر هەیە بۆ بەکارهێنەرەکان، وەک خەریطەی گووگڵ و بڕیارە عەرەقییەکان. لە هەمان ڕۆژدا، وەزیر ڕاپۆرتێک بەردەست کرد و گوێرا: «ئەمە بڕیارمان بوو حەجبی ئەپڵیکەیشنی وێز لە سەرەتای ساڵی 2027 گروڤ بکەین و دواتر بڕیارەکە بنێرن بۆ کۆتاییی مانگی کانونی یەکەم»، بە مانای ڕەوتنی بەرواری حەجب.
وێز لە ئیسرائیل دامەزراوە، پاشان لە ساڵی 2013 کۆمپانیاکی ئامریکاییی گووگڵ وەریگرت، و ئەم هەڵسوکەوتەی حکومەتیدا پەیوەندیدارە بەو چاوپێکەوتن و ڕەوشی رسمی عێراق لەبارەی ئیسرائیل، چونکە یاسایی کە لەلایەن مەجلسی نووبەران لە 2022 ڕادەستی وەرگرتوە هەموو پەیوەندیە سیاسی یان ئابووری یان کەلتوری بۆ ڕاگەیاندن بە ئیسرائیل دەستەواژێت.
لە 22ی تشرين الأول، وەزیری سند لە فۆرومی حکومەتی یەکێنەی ئینتەرنێت لە بەغدا وتی «هیچ حەجبێک نییە لەسەر ئەپڵیکەیشنی وێز»، بە زانیاری تر: «من لەبارەی حەجبی وێز ڕگەڕاندن نەکردووە، بەڵام دڵنیام کە بەرنامەکانی جیاواز هەن»، و ڕوونکردنەوەی کرد کە گەنجێکی عەرەقی و کۆمپانیای ناوخۆی بە وەزارت ناردووە پێشنیارێک بۆ بەرنامەی خەریطە و ڕاگەیاندنی کۆمەڵگەی سەیارە.
ڕەوشی هەیٔەتی ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان
لە لایەن تر، سەرۆکی هەیٔەتی ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان بەلیغ ئابوکلل وتی هیچ بڕیارێکی داخستنی ئەپڵیکەیشن نەوەسراوە، ووتی حەجبی هەر ئەپڵیکەیشنێک پێویستە لە ڕێکخستنێکی دقیق و پڕۆسەی تەواو دروست بکرێت، و مەبەستی ئەم کردارە ئەوەیە کە «وێز» تاکو کاتی بڕیارەکە کەم ناکرێتەوە بەردەست بێت. هەمان کات لە فۆرومەکەدا لێرایی کرد کە عێراق پاشگیری گووگڵ دەکات و خزمەتگوزارییەکانی بەکاردەهێنێت، و حەجبی هەندێک بەش لە ئەپڵیکەیشنەکانی ئەو کۆمپانیایە بەهۆی سەرچاوەی دامەزراندنی دامەزرەوە ناداترێت، بەڵام پشکەوتنی پەروەردەکردنی پەرەپێدانی پڕۆگرامی ناوخۆی پشتیوان دەکات و ئەوەی «ئاسان نییە» دەڵێت.
بەم شێوەیە هەڵبژاردنەکە تاکو ئێستا وێنەیەکی ڕوون پێشکەش دەکات: ڕێڕەوی وەزارتەکە ڕاگەیاندراوە، بەڵام هێچ بڕیاری یاسایییەکی جێبەجێکراو نەکراوە، لە نێوان دژایەتیێکی دیاریکراو لەنێوان وەزارت و رێگای ڕێکخستنی قەبارەکەی پەیوەندیی تەنظیم.
وەڵامەکانی نێو نووبەر و گشتی
ئەندامێکی کۆمیتەی گواستنەوە و پەیوەندیەکانی مەجلیس، منى سوادی، وەزارت خواست کە زۆر خێراک نەبن، ووتی ئاسایشەکی نەتەوەیەتی پێشەنگە، بەڵام پاسداری لە مەنەفەعاتی شاریز و بەردەوامی کارەکانیان هەمان گرنگی هەیە. ووتی ئەو کۆمیتەیە نامەی داواکاری واری بۆ کۆمپانیاکانی توێژینەوە و ئاگاداری و ئەنجامدانی کارەکان و بەرگریکاریەکان وەریگرتووە و خواستار ڕوونکردنەوەی هۆکارە فێنییە و ئامنیییەکان و گەڕان بەدوای چاره‌نووس پێش هەر بڕیارێکی کۆتایی. هەروەھا ڕاگەیاندنی وەزیری سەرەوە خۆڕایییەکی گەورە لەسەر کۆمەڵایەتیی بڵاوی کردەوە، وەکی وەزیر روونیا دەدات کە گۆڕینی بەروار بە پەیوەندیدانی گەڕانەوەی مرۆڤ وەڵامدراوە.
بۆچی عێرانییەکان پێویستیان بە وێز هەیە
وێز سەرچاوەی ئاماری زۆر سەیارەوانە کە لە کاتێکدا بۆ کات جارە جار فێربوون لەسەر هەربژاردنەکان، قەدەغەکان، سەرووچوون و کوڕدانی ڕێگاکان دەنێت و خشتەی ڕێگەکان دەگۆڕێت بۆ لابردنی ئەو هەڵەکان. لە شارەکان وەک بەغدا، کێشەی ئازدحام کاتێکەی زۆر لە ڕۆژانەی کارمەند و سەیارەکەی تاکسی دەخەلێت، ئەپڵیکەیشنەکە بۆ سەیارەوانی تاکسی، کۆمپانیای گواستنەوە و توێژینەوە و هەروەھا فەرمی پەیوەندیدانی ئۆتۆمبێلەکانی ئاسپیتال و هاوردەکارییەکان و گەشتیاران نەتەوەکان کارتێکی کارە. هەر ئەرکێک کە هەندە ناوبەراسە، واتە کاتی زۆرتر لەپێڕە، سۆزی سوخت زیاتر و خەرجی کارکردنی زۆرتر کە لە کۆتاییدا دەچێتە سەر سەرمایەکەری کڕیار.
پێرۆی ڕەشنوسی لەبارەی ڕێڕەوی بڕیار
هیچ دەرەنجامی هەڵەیەکی پێناگرێت لە مافەکانی دۆڵەت بۆ پاسداری لە داتای شاریز و ئامنیەتی تیایە، یان لە گرنگیی پشتگیری لە تاقیکردنەوەی توانای کارمەندان عەراقیەکان. بەڵام چۆنیەتی چاودێری کردنەوەی ئەم کاپالەیە بە چەند نکتەیەکی گرنگ پێویستە ڕاگەیەنراو و پاڵپشتی دەربڕدرێت:
- بەسەری یاسایی نەدروست کراوە تا ئێستا هیچ وەسڵێکی سەرکاری نەنووسراوە کە پاڵەوانی یاساییی حەجبی وێز دیاری بکات، یان ڕێگەکارى جێبەجێکردنەکە، یان ئەگەر ناوچەی کوردستانی عێراق لە ژێر ئەو حاڵەتە دەگات یان نا، یان کام دەستەیە پێویستە بڕیار بدات.
- پێشانگرتنی بەروار بەدەست گرتن لە شوێنی راپێچکردن گوڕینی بەروار لە سەرەتای 2027 بۆ کۆتاییی کانونی یەکەم بەدوای توندیەکانی نیشاندەری پێشیناندە، و ئەمە دۆخێک دادات کە رێکخستن بە شێوەی پێشوازکراوتر و گەورەتر بۆ هاوبەشانی قسەکردنی پێویست بوو.
- بەدەست هێنانی جیاوازی پێش حەجب نەبێت پەسەندکراو ئەپڵیکەیشنی ناوخۆڕاگەیاندنێک کە سەرکەوتوو بێت پێویستە بنەماڵەی داتای جۆگرافیای دروست، تۆمارێکی هێڵ و رێگاکانی هەروەها نوێکردنەوەی بەردەوام، سیستەمەکانی ڕاگەیاندن و داتای ڕاستەوخۆ سەبارەت بە خواردنەوە و ڕووداوەکان هەبێت — ئەو سیستەمەیە لە ساڵان دروستدەبێت نەک لە هەفتەکان.
- مەرجی داتا گەورەترە لە یک ئەپڵیکەیشن ئەگەر ئامانج پاراستنی داتای شوێنەکانە، ئەپڵیکەیشنەکانی تریش گۆڤاری داتای هاوشێوەیان دەکەن، کە دیاریکردنی یاساکان و ڕێزبەندکردنی یەکسان بۆ پاراستنی داتا بۆ هەمووان کاریگەرترە لە حەجبی تەنیا یەک ئەپ.
خولەکەکانی زیانەکانی حەجب بۆ ئابووری دیجیتاڵ
تجربیەکانی وڵاتە جۆراوجۆر نیشان دەدات ئەوەی کە بەکارهێنەرەکان زۆر بەخێرایی بڕۆن بەخزمەتگوزاریەکانی VPN، کە بەڵام ئەمە بە معنی بەردەوامبوونی بەکارھێنانی ئەپڵیکەیشنێکی حەجبکراوە، بە هۆی ئەوە دەبێت وڵات ناتوانێت بەراوردن و چاودێری بکات و بەکارهێنەرەکان لە دەستپێکەوتەکان دا لەگەڵ ئەپڵیکەیشنە دەروونییەکان بژاردە بکرێت کە دەتوانن زیاتر کوشتەبەر بن لە داتایان. هەروەھا بڕیارەکانی هەناسە توند لە بوارە دیجیتاڵدا هەلەیەکی ڕەنگدەر بۆ سەرمایەداران و کۆمپانیای کارەساتی تەکنەلۆجییەکان نیشان دەدات، پێشتر لەکاتی عێراق هەوڵ دەدات بۆ گۆڕینی دیژیتاڵ و خوێندنەوەی سەرمایە.
تجربیەکانی وڵاتان کە هەڵبژاردن بە رێکخستن بەجێهێنان وەکو ڕێگریکردن بەجێگرتن
لە فڕانسەدا، ڕێکخستن کارەکان بە شێوەی یاسایی چاره‌سەری کەشتیەکانی تۆمارکردن بەجێهێنا، نە بە حەجب. یاسای گواستنەوەی نیشتەجێبوون کە لە کانونی یەکەم 2019 داخرا و فرمانی جێبەجێکراوی لە نيسان 2021 درا، ڕێگە پێداوە بۆ پارێزگاکان و وەزیرى ناوخۆیی بۆ داوا کردن لە ئەپڵیکەیشنەکانی ناوخۆی راستەوخۆ وێز بۆ نهێنی کردنەوەی شوێنە تایبەتییەکانی پۆلە تاقیکردنەوە، بۆ ماوەیەک کە زۆر نابێت لە دوو کاتژمێر بۆ پۆلە تاقیکردنی خوێن و مادەی مێشک و تا 12 کاتژمێر بۆ پۆلەکانی تر کە بە پەیوەندییەکی گەورەتر بە گرتنەوەی جینایەتی گەورە یان تەروڕیسم یان گیانلێش کردنی کەسێک پەیوەندی هەیە، و سەرەتاکان دیاریدەکرێت. کۆمپانیاکانی تێکچوون پەسەند ناکرێن لەم ئەندازیارانەوە بە بڕیاری ئاگاداری سەربەخۆ بۆ 2 ساڵ بۆ زندان و 30 هەزار یۆرۆی جریمه. ئەم مێکانیزمە بە شێوەیەکی هاوبەشی بوو دروستکرا لەگەڵ کۆمپانیاکانی ناوخۆی ناوەڕاست و دەستپێکرەوە و شۆڕایی ناسنامەی دادگایەتی فڕەنسا لە تشرینی دووەم 2021 پارێزگا بووە.بەیاننامەی سەرکاریی حکومەتی فڕانسە)
لە ڕووی هاوبەشی، بەرنامەی «وێز بۆ شارەکان» (Waze for Cities) پێشکەش دەکات بە شارەکانی سەرۆکایەتی و ئەنجامەکانی گواستنەوە داواکاری بۆ بڕوای هەڵبژاردنەوەی داتا: ئەو دادەنێن حکومەتەکان داتای داخستن و کار و ڕووداویەکان، و بە لایەنی تر بە داتای نەناسراوە وەردەگریت بۆ باشترکردنی بەڕێوەبردنی تەختە پەلەکان و وەلامدان بۆ کامەڵکراوەکان. لاپەڕەی بەرنامەکە نمونەکانی شارەکان و بەرامبەرەکان وەک ګێنت لە بەلجیکا، حکومەتی مۆناکۆ، ریو دی جانێرۆ لە برازیل و شیکاگۆ لە ئەمەریکا پێشکەش دەکات.لاپەڕەی بەرنامەی وێز بۆ شارەکان)
پێشنیارە عملییەکان بۆ وەزارتى پەیوەندیەکان
- گفتوگۆ کردن بە گشتی لەگەڵ کۆمپانیاکە پێش حەجب: ئەگەر پۆلە تاقیکردنەوە و چەکپەڕەکانی ئاسایشی هەڵەیەکی گرنگن، دەتوان دراوێت داوا بکرێت ئەو شوێنانە لە وێز نهێندرێن لە بەرواری عێراق وەک مێکانیزمی فڕەنسی — ئەمە پێویستە کاری فێربوو و پرۆفیشنال ببێت.
- هاوبەشبوون لە بەرنامەی وێز بۆ شارەکان: دەستەی ڕاگەیاندنی گشتی، ئامانەتی بەغدا و دەسەڵاتە هەرێمییەکان دەتوانن داتای ئازدحام بەبێخەرج وێنە دەربگرن، و خزمەتگوزاریەکان بە داتای فۆڕم کراو بە ئەپڵیکەیشن پێشبینیدا بکەن کە بۆ سەیارەوان و ئاسپیتال هەمان کات خزمەت دەکات.
- چوارچێوەی یاسایییەکی ڕوون: نووسینی ڕێڕەوانە یاسایییەکان کە دیاری دەکات کە کەی و چۆن هەرئەپڵیکەیشنیەک حەجب دەکرێت، کێ دەبێت ئەو بڕیارە بدات و چۆنیەتی شکایەتی لەسەر ئەو بڕیارە وەردەگرێت، بە پەیوەندیکردن بە هەیٔەتی ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان وەک رێکخراوی رێکخستن.
- یاسای پاراستنی داتای کەسی: داواکاری لە هەموو ئەپڵیکەیشنەکان، ناوخۆی و دەرەوە، بۆ لێگەڵی یاسایییەکی یەکسان و مەرجەکان له بارەی کۆکردن و هەڵگرتنی داتای شوێن، بەجای چارەسەرکردنی هەر ئەپڵیکەیشنی بە جۆرێکی جیاواز.
- چاوپێکەوتنی گشتی لەگەڵ ئەوانەی پەیوەندیدارن: هاوبەشکردن بە کۆمپانیاکانی گواستنەوە و نێوچالاکانی تاکسی، یەکێتییەکانی سەیارەوان، کارشناسەکانی تەکنەلۆجی و کۆمیتەی گواستنەوە و پەیوەندییەکانی مەجلیس پێش هەر بڕیاری کۆتایی.
- جیاوازی ناوخۆی لەسەر زەوی پێش هەڵبژاردن: پشتیوانی لە ئەپڵیکەیشنەکانی عێراقی هەڵسەنگاندنێکی باشە، بەڵام باشتر ئەوەیە ئەو بەرنامانە سەرەتای پڕۆگرام و تەست و گواستنەوەی کارآیی بکەن و پاشان بەرز بکرێن لە بازاڕ، ئەگەر سەرکەوتن ڕادەچنێت بەکارهێنەرەکان بەخۆیان دەگوازنەوە بێ پێویستی بە حەجب — ئەمە هەمان هۆیە کە وەزیر خۆی وەڵامی کرد کە هاتنی بدیلەکان بەکارهێنانی وێز ئاسانتر دەکات.
کورتەیەک
ئامانجی وەزیری پەسەندکراو، یان پەسەندکردنی سەیادەتی دیجیتاڵ و پشتیوانی لە توانا و توانەی کارگەنانی عەرەقی، ئامانجی ڕاستەقینە و پشتگرتن دەکرێت. بەڵام ڕێگای کورتتر و کەم خەرجتر بۆ گەیشتن بەم ئامانجانە هەیە لە ڕێگای ڕێکخستن، گفتوگۆ، یاساسازی و دروستکردنی جیاوازێکی رقابەتی بۆ بدیل، نە بە قەبوڵکردنی حەجبێک کە دەتوانێت خەرجی لەسەر شاریز و ئابووری دیجیتاڵ بیکات و بەهۆی VPN بەردەوام بێت.
