Το πετρέλαιο μόνο δεν προστατεύει τους μισθούς και τα έργα του Ιράκ — Επιπτώσεις του πολέμου με το Ιράν στα έσοδα του Ιράκ και των χωρών του Κόλπου

Επιμέλεια: η ιρακινή εφημερίδα Al-Wasat

Το πετρέλαιο αποτελεί την κύρια πηγή εσόδων του Ιράκ, αλλά δεν εξασφαλίζει από μόνο του τη σταθερότητα της οικονομίας ούτε τη συνέχιση της καταβολής μισθών και των έργων σε περίοδο κρίσεων. Ο πόλεμος στο Ιράν και οι διαταραχές στη ναυσιπλοΐα στην περιοχή έδειξαν ότι η εξάρτηση της χώρας από μία μόνο πηγή κάνει τα έσοδά της ευάλωτα σε πτώση όταν διαταράσσονται οι εξαγωγές ή αυξάνονται τα κόστη μεταφοράς.

Η ύπαρξη μεγάλων πετρελαϊκών αποθεμάτων στο Ιράκ δεν αρκεί αν δεν μπορεί να παράγει, να εξάγει και να πουλήσει το πετρέλαιο. Όταν τα έσοδα μειώνονται, η κυβέρνηση αντιμετωπίζει δύσκολες επιλογές για τη χρηματοδότηση μισθών, των υπηρεσιών, της κοινωνικής πρόνοιας και των επενδυτικών έργων.

Πώς επηρέασε ο πόλεμος τα έσοδα του Ιράκ;

Το Ιράκ βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα πετρελαϊκά έσοδα για τη χρηματοδότηση του κρατικού προϋπολογισμού. Κατά τους πρώτους επτά μήνες του 2026, τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν κατά περίπου 53% σε σύγκριση με την ίδια περίοδο πέρυσι, από περίπου 65 τρισεκατομμύρια δηνάρια σε περίπου 30.4 τρισεκατομμύρια δηνάρια.

Τα συνολικά δημόσια έσοδα την ίδια περίοδο μειώθηκαν από περίπου 72 τρισεκατομμύρια δηνάρια σε 39.1 τρισεκατομμύρια δηνάρια. Ταυτόχρονα, οι δημόσιες δαπάνες ανήλθαν σε πάνω από 65 τρισεκατομμύρια δηνάρια, δημιουργώντας μεγάλο χάσμα μεταξύ των εισροών στο δημόσιο ταμείο και των δεσμεύσεων δαπανών.

Αυτοί οι αριθμοί δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι οι μισθοί σταματούν αυτομάτως όταν μειώνονται τα έσοδα: η κυβέρνηση μπορεί να χρησιμοποιήσει διαθέσιμη ρευστότητα, να δανειστεί ή να αναβάλει ορισμένες δαπάνες. Όμως η επίμονη δημοσιονομική διαφορά περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές και μπορεί να οδηγήσει σε καθυστερήσεις έργων ή σε περικοπές στις δαπάνες για υπηρεσίες και επενδύσεις.

Γιατί δεν αρκεί μόνο η αύξηση της τιμής του πετρελαίου;

Οι τιμές του πετρελαίου μπορεί να αυξηθούν κατά τη διάρκεια πολέμων και κρίσεων, αλλά η αύξηση της τιμής δεν αντισταθμίζει πάντα τη μείωση της ποσότητας του εξαγόμενου πετρελαίου. Τα κρατικά έσοδα εξαρτώνται από τρεις κύριους παράγοντες: τον όγκο παραγωγής, την ικανότητα μεταφοράς και εξαγωγής, και την τιμή πώλησης.

Αν η διεθνής τιμή ανεβεί αλλά διακοπεί η διέλευση των δεξαμενόπλοιων ή μειωθούν οι εξαγωγές, η χώρα μπορεί να μην πετύχει τα αναμενόμενα έσοδα. Αυτό συνέβη στο Ιράκ κατά τη διάρκεια του πολέμου, όταν οι εξαγωγές του μειώθηκαν σε φάσεις της κρίσης παρά την άνοδο των τιμών στις διεθνείς αγορές.

Επιπλέον, τα πετρελαϊκά έσοδα δεν μετατρέπονται άμεσα σε διαθέσιμα για δαπάνες· υπάρχουν χρηματοοικονομικές δεσμεύσεις, λειτουργικά έξοδα και κόστος παραγωγής και μεταφοράς, καθώς και η ανάγκη μετατροπής των εσόδων σε ρευστό που η κυβέρνηση μπορεί να χρησιμοποιήσει.

Οι μισθοί και τα έργα υπό πίεση του προϋπολογισμού

Όταν τα κρατικά έσοδα εξαρτώνται από το πετρέλαιο, πολλοί τομείς επηρεάζονται από οποιαδήποτε μείωση στα έσοδα. Το πετρέλαιο χρηματοδοτεί μισθούς εργαζομένων, κοινωνική πρόνοια, υγειονομικές και εκπαιδευτικές υπηρεσίες, ηλεκτρισμό, επενδυτικά έργα και άλλα.

Με τη μείωση των εσόδων, η κυβέρνηση αντιμετωπίζει αντικρουόμενες προτεραιότητες. Οι μισθοί και οι μηνιαίες υποχρεώσεις είναι δαπάνες δύσκολο να σταματήσουν, ενώ νέα έργα ή εργασίες ανάπτυξης και συντήρησης μπορεί να αναβληθούν ή να επιβραδυνθούν. Αν η κρίση διαρκέσει, μπορεί να επηρεαστεί η εκτέλεση έργων αναγκαίων για τους πολίτες, καθώς και το επίπεδο των προσφερόμενων υπηρεσιών.

Επιπλέον, οι πολίτες μπορεί να νιώσουν τις συνέπειες της κρίσης μέσω αύξησης των τιμών των εισαγόμενων αγαθών και του κόστους μεταφοράς, ακόμη και αν εξακολουθούν να λαμβάνουν τον μισθό τους. Το Ιράκ εισάγει μεγάλο μέρος των αναγκών του, και οι διαταραχές στη ναυτιλία και η αύξηση του κόστους ασφάλισης και μεταφοράς μπορούν να αυξήσουν τις τιμές τροφίμων, φαρμάκων και πρώτων υλών.

Πώς επηρεάστηκαν οι χώρες του Κόλπου;

Οι επιπτώσεις του πολέμου στις χώρες του Κόλπου ποίκιλαν ανάλογα με τον όγκο εξαγωγών κάθε χώρας, το είδος της ενέργειας που παράγει και τις διαθέσιμες οδούς εξαγωγής. Ορισμένες εξαγωγές επλήγησαν λόγω κινδύνων στη ναυσιπλοΐα και διακοπής της κίνησης πλοίων, ενώ άλλες χώρες μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν αγωγούς και λιμάνια εναλλακτικά για να μειώσουν την εξάρτησή τους από τη διέλευση μέσω του Στενού του Χορμούζ.

Οι εξαγωγές χωρών του Κόλπου, άλλες εκτός Ιράν, κατάφεραν σε κάποια στάδια του πολέμου να ανακάμψουν και να φτάσουν σε επίπεδα κοντά ή πάνω από τους προηγούμενους μέσους όρους. Όμως αυτό δεν εξάλειψε τους κινδύνους: οι οδοί μεταφοράς παρέμεναν εκτεθειμένες σε επιθέσεις και διαταραχές, και ορισμένα φορτία αναγκάστηκαν να χρησιμοποιούν μεγαλύτερες και πιο δαπανηρές διαδρομές.

Η Σαουδική Αραβία διαθέτει αγωγό που μεταφέρει πετρέλαιο προς την Ερυθρά Θάλασσα, προσφέροντάς της εναλλακτική διαδρομή αντί του Στενού του Χορμούζ. Όμως οι εναλλακτικές διαδρομές δεν εξαλείφουν πλήρως τις συνέπειες της κρίσης· έχουν περιορισμένη μεταφορική ικανότητα και μπορούν με τη σειρά τους να υποστούν διακοπές ή κινδύνους ασφαλείας.

Οι εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (ΥΦΑ), όπως οι εξαγωγές του Κατάρ, απαιτούν ειδικές εγκαταστάσεις και πλοία εξοπλισμένα για μεταφορά αερίου. Εγκαταστάσεις ενέργειας στην περιοχή υπέστησαν ζημιές κατά τη διάρκεια του πολέμου, επηρεάζοντας τις εξαγωγικές δυνατότητες και δείχνοντας ότι ο κίνδυνος δεν περιορίζεται μόνο σε θαλάσσιες διαδρομές αλλά περιλαμβάνει και εγκαταστάσεις παραγωγής και επεξεργασίας.

Οι χώρες εξαγωγής μπορούν να ωφεληθούν από την άνοδο των τιμών ενέργειας αν συνεχίσουν την παραγωγή και τις εξαγωγές, αλλά αυτό δεν τις προστατεύει από την αύξηση του κόστους ασφάλισης και μεταφοράς, τις ζημιές στις εγκαταστάσεις ή τον πιθανό τερματισμό των εξαγωγών. Έτσι οι απώλειες διαφέρουν μεταξύ κρατών, αλλά η συνεχιζόμενη σύγκρουση επιβαρύνει οικονομικά ολόκληρη την περιοχή.

Γιατί φαίνεται το Ιράκ πιο ευάλωτο στην κρίση;

Το Ιράκ αντιμετωπίζει διπλό πρόβλημα: εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πετρέλαιο για τη χρηματοδότηση των δαπανών του, και ταυτόχρονα βασίζεται στις εισαγωγές για μεγάλο μέρος των αναγκών του. Επομένως μια κρίση μπορεί να πιέσει τα κρατικά έσοδα και να ανεβάσει το κόστος των αγαθών στην αγορά ταυτόχρονα.

Το Ιράκ χρειάζεται να διαφοροποιήσει τις οδούς εξαγωγής πετρελαίου και να αναπτύξει δυναμικότητες αποθήκευσης και μεταφοράς. Όταν οι εξαγωγές εξαρτώνται από μία κύρια διαδρομή, η χώρα γίνεται πιο ευάλωτη αν η ναυσιπλοΐα διακοπεί ή τα δεξαμενόπλοια αντιμετωπίσουν κινδύνους ασφαλείας.

Σε αυτές τις συνθήκες, τα δημόσια έσοδα μπορεί να μειωθούν ενώ το κόστος εισαγωγών να αυξηθεί. Αυτό επιβαρύνει περαιτέρω τον προϋπολογισμό και τη αγοραστική δύναμη των πολιτών και μπορεί να επηρεάσει τη χρηματοδότηση έργων και υπηρεσιών.

Τι μπορεί να προστατεύσει τους μισθούς και τα έργα;

Η προστασία της χρηματοοικονομικής σταθερότητας αρχίζει με τη μείωση της εξάρτησης από μία μόνο πηγή εισοδήματος. Αυτό απαιτεί αύξηση των μη-πετρελαϊκών εσόδων, βελτίωση της είσπραξης φόρων και τελών, καταπολέμηση της διαφθοράς και της σπατάλης, και διαφοροποίηση της οικονομίας με στήριξη στους τομείς της γεωργίας, της βιομηχανίας, του τουρισμού, των μεταφορών και των υπηρεσιών.

Το Ιράκ χρειάζεται επίσης να αναπτύξει εναλλακτικές εξαγωγικές οδούς, να αυξήσει τις ικανότητες αποθήκευσης και μεταφοράς και να οικοδομήσει χρηματικές διασφαλίσεις που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε περιόδους πτώσης εσόδων. Η κατάρτιση σχεδίων δαπανών βάσει ρεαλιστικών προσδοκιών για τιμές και όγκους εξαγωγής βοηθά στο να αποφευχθεί η επέκταση των δεσμεύσεων σε περιόδους ευημερίας και οι ελλείψεις κατά τις κρίσεις.

Η διαφοροποίηση της οικονομίας δεν σημαίνει εγκατάλειψη του πετρελαίου: το Ιράκ θα παραμείνει σημαντική πετρελαιοπαραγωγός χώρα. Αλλά τα έσοδα από το πετρέλαιο πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την οικοδόμηση παραγωγικών τομέων που παρέχουν βιώσιμα εισοδήματα και θέσεις εργασίας, αντί να στηρίζονται αποκλειστικά για την κάλυψη των ετήσιων δαπανών.

Συμπέρασμα

Ο πόλεμος με το Ιράν έδειξε ότι το πετρέλαιο από μόνο του δεν προστατεύει τους μισθούς των Ιρακινών ούτε εξασφαλίζει τη συνέχιση των έργων. Η ύπαρξη πετρελαίου και η αύξηση των τιμών δεν αρκούν αν οι εξαγωγές μειωθούν ή οι οδοί μεταφοράς διαταραχθούν, και η εξάρτηση από μία μόνο πηγή καθιστά τον προϋπολογισμό ιδιαίτερα ευάλωτο σε κρίσεις.

Οι επιπτώσεις του πολέμου ποίκιλαν στις χώρες του Κόλπου: κάποιες αντιμετώπισαν διακοπές στην παραγωγή ή τις εξαγωγές, ενώ άλλες ωφελήθηκαν από την αύξηση των τιμών ή από την ύπαρξη εναλλακτικών οδών. Ωστόσο οι κίνδυνοι στη ναυσιπλοΐα και οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις αύξησαν το κόστος της κρίσης για ολόκληρη την περιοχή.

Το κύριο μάθημα για το Ιράκ είναι ότι η χρηματοοικονομική σταθερότητα απαιτεί ποικιλία πόρων, πολλαπλές εξαγωγικές οδούς και προσεκτική διαχείριση των δαπανών. Όσο καθυστερεί η διαφοροποίηση της οικονομίας, τόσο θα παραμένουν οι μισθοί, τα έργα και οι υπηρεσίες εκτεθειμένα στις διακυμάνσεις του πετρελαίου και σε γεγονότα εκτός του ελέγχου των Ιρακινών πολιτών.